Allir þekkja grunnprinsipp evrópska innistæðutryggingakerfisins eftir tveggja ára karp um Icesave málið. Grunnatriðin eru þau að bankar og fjármálastofnanir greiða í Tryggingasjóðinn iðgjald á ári ákveðið hlutfall af heildarinnistæðum og hver innistæðuegandi á svo kröfu á innistæðutryggingasjóðinn upp á 20 þúsund evrur ef banki fer á hausinn. Þetta hljómar einfalt en við vitum af biturri reynslu að þetta gengur ekki alltaf smurt fyir sig.
Í tilfelli Íslands 2008 voru ekki til nægir peningar í innistæðutryggingasjóðnum (TIF) til að greiða út 20.000 evrur á mann. Bankakerfið hafði vaxið of hratt og inngreiðslur bankanna í sjóðinn náðu því ekki að fylgja vextinum. Auk þess gerð kerfið aldrei ráð fyrir að einn sjóður þyrfti að standa undir greiðslum fyrir 80% kerfishrun fjármálakerfis heils lands. Árið 2004 tryggði sá tryggingasjóður ESB ríkjanna sem hafði besta tryggingahlutfallið (Litháen) t.d. aðeins 2,5% heildarinnistæðna í viðkomandi landi og aðeins trygginasjóðir sex ríkja náðu hlutfallinu yfir 1%.
Álagspróf Evrópusambandsins á tryggingasjóðum sambandsríkjanna fyrir 2008 sýndu að meirihluti trygginasjóða ESB ríkjanna 27 hefðu aðeins staðist fall eins lítils banka. Við fall eins meðalstórs banka hefðu nær allir sjóðirnir þurft að leita utanaðkomandi fjármögnunar og í tilfelli stórs banka eða banka með útibú í öðru ESB ríki hefðu sjóðirnir þurft að leita utanaðkomandi fjármagns að frá 4 sinnum og upp í 44 sinnum hærri upphæð en það fé sem í þeim var.
Icesave málið leiddi alla galla innistæðutrygginakerfisins í ljós. Tryggingasjóðirnir höfðu ekki nægilega hátt tryggingahlutfall, kerfið var ekki í stakk búið til að takast á við fall fleiri en einnar fjármálastofnunar, hvað þá kerfishrun í heilu landi, vandamál risu varðandi fjármögnun íslenska tryggingasjóðsins sem ekki höfðu nægilegt fé handbært til að greiða út lágmarkstryggingu – þ.e. vandamálið er ekki hvar er hægt að fá slíkt lán, heldur hver á að borga það til baka?.
Nýtt innistæðutryggingakerfi – jafn máttlaust og það gamla – sömu grunngallar?
Eftir hrunið 2008 réðst ESB í breytingar á innistæðutryggingakerfinu. Grunnbreytingar fela m.a. í sér hækkun á iðgjöldum fjármálastofnanna og verulega hækkun lágmarkstryggingarinnar, sem nú er orðin 100.000 evrur á hvern innistæðueiganda.
Ein spurningin sem þetta nýja kerfi átti að takast á við var þessi: Hvernig má bregðast við hærri útgreiðslum vegna lágmarkstryggingar upp á 100.000 evrur? Vissulega var gert ráð fyrir hærri iðgjöldum en skýrsla sem gerð var fyrir framkvæmdastjórn ESB árið 2010 um áhrif breytinganna til framtíðar gefur skýrt til kynna að eftir 10 ár af hærri iðgjaldagreiðslum muni aðeins tveir tryggingasjóðir ESB ríkja geta tekist á við fall stórs banka og aðeins 7 sjóðir muni geta ráðið við háar tryggingaútgreiðslur (í skýrslunni eru háar tryggingaútgreiðslur eru taldar vera 1,96% af tryggingarhæfum(eligible) innistæðum). Staða tryggingasjóða ESB ríkjanna mun því skána eitthvað eftir 10 ár í nýja kerfinu, en samt sem áður mun meirihluti þeirra ekki geta sinnt skyldum sínum í meiri háttar áfalli án utanaðkomandi fjármagns frekar en áður.
Lausn ESB við þessu vandamáli eru auknir möguleikar tryggingasjóða sem lenda í áfalli til að fá lánað fjármagn frá öðrum tryggingasjóðum á EES svæðinu. Þýskur tryggingasjóður sem þarf að greiða út háar fjárhæðir getur því nú fengið lán frá portúgalska tryggingasjóðnum. Hér er því búið að staga í eitt lítið gat á sokknum, þ.e. nú getur tryggingasjóður sótt vaxtað fé í hirslur annarra tryggingasjóða í stað þess að vera upp á fjármálastofnanir eða viðkomandi ríkissjóð kominn. Gallinn er að sokkurinn er rammgötóttur eftir sem áður.
Hér hafa menn nefnilega ekkert lært af Icesave málinu, þrátt fyrir augljós sannindi: Grunn vandamálið er ekki að tryggingasjóður fái lán til að greiða innistæður sem eru umfram handbært fé sjóðsins. Vandamálið er ennþá: Hver á að greiða lánið til baka?
Tryggingasjóður sem greiðir út umfram eigið fé er tómur. Hann á enga peninga til að greiða lánið til baka með vöxtum því að iðgjöld bankanna safnast svo hægt inn í hann, aðeins um eða undir 1% af heildarinnistæðum á ári.
Hættan er því sú að ríkissjóðir verði krafnir um að hlaupa undir bagga með tryggingasjóðunum. Það er vandamál vegna þess að það gerist bara á tvennan hátt: Annað hvort greiðir ríkissjóðurinn lánið beint eða lánar tryggingasjóðnum fyrir greiðslum (í síðara tilfellinu er raunar líklegra að ríkið láni tryggingasjóðnum til að byrja með).
Í báðum tilfellunum sitja skattgreiðendur uppi með tapið þar sem vandamálið er enn hið sama, tryggingasjóðurinn er tómur og safnar ekki fé nema á löngum tíma.
Þrátt fyrir endurbætur á innistæðutryggingakerfi Evrópusambandsins er því stór hætta enn fyrir hendi á því að skattgreiðendur sitji uppi með tapið vegna innistæðutrygginga þegar einkabankar fara á hausinn. Og það merkilega er að það er algerlega andstætt grunnmarkmiðum innistæðutryggingakerfisins sem er að fjármálastofnanirnar sjálfar standi undir tryggingagreiðslum vegna falls banka.
Innleiðing nýja kerfisins á Íslandi í gegn um EES
Nú hefur lagafrumvarp um innleiðingu þessara EES reglna verið afgreitt til þriðju umræðu á Alþingi og virðist því líklegt að það verði að lögum fyrir vorið. En hvað þýðir það?
Lágmarkstrygging á innistæðum í íslenskum bönkum hækkar í 100.000 evrur. Allir muna hversu vel TIF gekk að greiða út innistæður upp á 20.000 evrur. Það gefur ekki góð fyrirheit. Og þótt það sé auðvelt að segja að bankarnir hafi nú lært, bankakerfið sé lítið núna og að það séu engin erlend útibú þá verður það ekki alltaf þannig. Þegar bankarnir styrkjast og stækka eru þeim allir möguleikar opnir til að opna útibú erlendis á ný. Fjármálamarkaðurinn er sameiginlegur innan EES og það er mjög auðvelt að opna útibú banka í öðru EES ríki. Og þá situr TIF eftir sem áður uppi með 100.000 evru lágmarkstryggingu. Er það skynsamlegt í ljósi reynslunnar? Þarna er reyndar fyrir hendi ákvæði sem tiltekur að banki geti valið að greiða ekki í sjóðinn fyrir útibú í öðru ríki og njóta innistæður í því útibúi þá ekki tryggingar sjóðsins. Það er vonandi að þetta ákvæði verði nýtt 100% í framtíðinni.
Frestur TIF til að greiða út þessar 100.000 evrur á hvern reikning verður 20 virkir dagar með möguleika á 10 daga framlengingu. Það er mjög stuttur tími. Allt of stuttur. Skv. eldra kerfinu var frestur TIF (sem t.d. var fullnýttur í Icesave málinu) 3 mánuðir með möguleika á 3 mánaða framlengingu tvisvar sinnum, alls 9 mánuðir. Ef það er eitthvað sem Icesave málið á að hafa kennt okkur þá er það að tíminn vinnur með tryggingasjóðnum vegna þess að með tímanum verður betur ljóst hver staða þrotabús viðkomandi banka er og staða sjóðsins verður ljósari. Nýi 30 virkra daga fresturinn virðist fullkomlega glórulaus í þessu samhengi.
Hver er lausnin – er til lausn sem virkar?
Innistæðutryggingar virka eins lengi og fjármálalífið er tiltölulega áfallalaust. Fall eins banka eða tveggja lítilla á stóru fjármálasvæði er eitthvað sem kerfið ræður væntanlega ágætlega við. En stór vandi liggur hjá tryggingasjóðum eins og hinum íslenska TIF, þar sem mjög fáir bankar halda uppi kerfinu. Fall eins þeirra veldur því gríðarlegu höggi á kerfið, hlutfallslega mun stærra höggi en t.d. fall banka af svipaðri stærðargráðu myndi gera í franska eða þýska kerfinu þar sem mjög margir bankar halda uppi kerfinu.
Lausnin hlýtur því að felast að einhverju leyti í sameiginlegu tryggingakerfi, samtryggingu. Hér liggur styrkur í stærðinni. Á sameiginlegum fjármálamarkaði EES ríkjanna, þar sem fjármálastofnanir geta stofnað útibú hvar sem er, hlýtur að vera eðlilegt að komið sé á sameiginlegu tryggingakerfi, a.m.k. að einhverju marki. Í Icesave málinu hefði slíkt kerfi getað tekist á við vandann á mun skilvirkari og auðveldari hátt en bæði þáverandi og nýja innistæðutryggingakerfid. Fyrir íslenska tryggingasjóðinn var áfallið gríðarlegt en fyrir sameiginlegan tryggingasjóð á EES svæðinu hefði það verið mun auðveldara viðureignar.
Spurningin er bara, hvenær munu ríki Evrópusambandsins, sem eru nú sérstaklega tortryggin og vör um sig gagnvart fjármálasamstarfi og samábyrgð í kjölfar fjármálakreppunnar og afdrifa PIIGS landanna, átta sig á því að lausnin felst í samvinnu en ekki sjálfstryggingu?